1
Người hướng dẫn khoa học
PGS.TS. VÕ VĂN PHÚ
Học viên thực hiện
BÙI MINH THẮNG

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM
HÌNH THÁI VÀ SINH CỦA CÁ NIÊN (ONYCHOSTOMA LATICEPS GUNTHER, 1896) TẠI HỒ PHÚ NINH VÀ VÙNG PHỤ CẬN
TỈNH QUẢNG NAM
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
2
ĐẶT VẤN ĐỀ
Hồ Phú Ninh nằm ở tỉnh Quảng Nam, cách thành phố Tam Kỳ 7km về phía Tây, với diện tích lưu vực 23.409ha, sức chứa hơn nửa tỷ mét khối nước và diện tích mặt hồ rộng 3.433ha, tạo môi trường thích hợp cho sự phát triển của các loài thủy sản nước ngọt, trong đó có cá Niên (Onychostoma laticeps Gunther, 1896).
Hiện nay, việc khai thác loài cá này chưa được quản lí chặt chẽ nên nguồn lợi cá ngoài tự nhiên đang ngày một suy giảm. Trong khi đó, các công trình nghiên cứu về cá Niên, nhất là về đặc điểm sinh học còn hạn chế.
Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và sinh học của cá Niên (Onychostoma laticeps Gunther, 1896) tại hồ Phú Ninh và vùng phụ cận, tỉnh Quảng Nam”.
3
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
4
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU NGOÀI THỰC ĐỊA
D2
D3
D6
D5
D4
D1
Hồ Phú Ninh
Hình 1. Địa điểm thu mẫu cá Niên
5
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM
1. Nghiên cứu hình thái phân loại cá
Đo đếm các chỉ tiêu phân loại dựa vào tài liệu hướng dẫn nghiên cứu cá của I. F. Pradin (1963) và đối chiếu với sách định loại cá của Mai Đình Yên (1978), Nguyễn Văn Hảo (2001), FAO (1998).
2. Nghiên cứu về sinh trưởng của cá
Tương quan giữa chiều dài và khối lượng cá:
-Theo phương trình của R.J.H. Berton – S.J. Holt (1956): W = a. Lb
Xác định tuổi của cá:
- Tuổi cá được xác định bằng vẩy.
- Quan sát vẩy dưới kính hiển vi.
- Đo bán kính vẩy
Tốc độ sinh trưởng:
- Tính theo công thức: Tt = Lt – L(t-1)
- Xác định thông số sinh trưởng: Theo phương trình Von Bertalanffy (1954): Về chiều dài: Lt = L∞ 1 – e-k(t-t0)
Về khối lượng: Wt = W∞  1 – e-k(t-t0) b
6
3. Nghiên cứu về dinh dưỡng của cá
Xác định thành phần thức ăn:
- Tách thức ăn ra khỏi dạ dày và ruột.
- Quan sát dưới kính hiển vi hoặc kính lúp 2 mắt
Định loại thành phần thức ăn đến từng bậc taxon.
Đếm số lượng thức ăn đã xác định.
Xác định độ no:
Theo thang 5 bậc (từ bậc 0 đến bậc 4) của Lebedep.
Xác định độ mỡ:
- Theo thang 5 bậc của Prozorovskaia.
Xác định hệ số béo: Dùng hai phương pháp của Fulton (1902) và Clark (1928):
Q= W.100/L3 Q= W0.100/L3
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM
7
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM
4. Nghiên cứu sinh sản của cá
Xác định các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục của cá:
- Theo thang 6 bậc của K.A. Kiselevits (1923).
- Kiểm tra mức độ CMSD bằng tổ chức học.
- Dùng phương pháp nhuộm màu kép theo Heidenhai.
- Đọc tiêu bản dưói kính hiển vi theo quan điểm của O.F. Xakun và A. N. Buskaia (1968)
- Chụp ảnh bằng kỹ thuật số (Digital) tại Bệnh viện Trung ương Huế.
Xác định sức sinh sản cá:
- Xác định sức sinh sản tuyệt đối.
- Tính sức sinh sản tương đối.
8
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
9
ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI PHÂN LOẠI
Hình 1. Hình thái ngoài của cá Niên
10
ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI PHÂN LOẠI
Hình PL.3. Răng hầu cá Niên
11
Hình 2. Biểu đồ sự tương quan giữa chiều dài và khối lượng của cá Niên

1. TƯƠNG QUAN CHIỀU DÀI VÀ KHỐI LƯỢNG CỦA CHỦNG QUẦN
ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CHỦNG QUẦN CÁ NIÊN
12
Hình 3. Biểu đồ về tỷ lệ (%) số lượng cá Niên theo nhóm tuổi
2. CẤU TRÚC TUỔI CỦA CHỦNG QUẦN
ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CHỦNG QUẦN CÁ NIÊN
+
+
+
+
+
13
2. PHƯƠNG TRÌNH SINH TRƯỞNG CỦA CÁ NIÊN
Về chiều dài: Lt = 501,8 [1 - e-0,210 (t + 0,710)]
Về khối lượng: Wt = 2184,6 [1 - e-0,014 (t + 0,029)] 2,960
ĐẶC TÍNH SINH TRƯỞNG CỦA CÁ NIÊN
Hình 4. Biểu đồ tốc độ tăng trưởng chiều dài hàng năm của cá Niên
1. TỐC ĐỘ TĂNG TRƯỞNG CHIỀU DÀI HÀNG NĂM CỦA CÁ NIÊN
Chiều dài (mm)
Nhóm tuổi
14


ĐẶC TÍNH DINH DƯỠNG CỦA CÁ NIÊN

Hình 5. Biểu đồ tỷ lệ (%) thành phần thức ăn của cá Niên
1. THÀNH PHẦN THỨC ĂN CỦA CÁ NIÊN

0
15

ĐẶC TÍNH DINH DƯỠNG CỦA CÁ NIÊN

Hình 6. Biểu đồ độ no của cá Niên chia theo nhóm tuổi
2. CƯỜNG ĐỘ BẮT MỒI ĐẶC TÍNH CỦA CÁ NIÊN
0+
1+
2+
3+
4+
16
ĐẶC TÍNH DINH DƯỠNG CỦA CÁ NIÊN
3. ĐỘ MỠ CỦA CÁ NIÊN
% so với N cá thể
Tháng
Hình 7. Biểu đồ mức độ tích lũy mỡ của cá Niên qua các tháng
17
Bảng 1. Hệ số béo của cá Niên tính theo công thức Fulton và Clark
ĐẶC TÍNH DINH DƯỠNG CỦA CÁ NIÊN
4. HỆ SỐ BÉO CỦA CÁ NIÊN
18
ĐẶC TÍNH SINH SẢN CỦA CÁ NIÊN
1. TỶ LỆ ĐỰC, CÁI THEO NHÓM TUỔI CỦA CÁ NIÊN
Hình 8.1. Biểu đồ tỷ lệ đực, cái của cá Niên
% so với N cá thể
0+
3+
1+
2+
4+
19

ĐẶC TÍNH SINH SẢN CỦA CÁ NIÊN

2. SỰ CHÍN MUỒI SINH DỤC THEO NHÓM TUỔI CỦA CÁ NIÊN
% so với N cá thể
Hình 8.2. Biểu đồ sự CMSD theo nhóm tuổi của cá Niên
0+
1+
2+
3+
4+
20
ĐẶC TÍNH SINH SẢN CỦA CÁ NIÊN

3. SINH SẢN THEO THỜI GIAN CỦA CÁ NIÊN
% so với N cá thể
Hình 8.3 Biểu đồ sự CMSD theo tháng của cá Niên
21
ĐẶC TÍNH SINH SẢN CỦA CÁ NIÊN

Bảng 8.5. Sức sinh sản tuyệt đối và tương đối của cá Niên
4. SỨC SINH SẢN TUYỆT ĐỐI VÀ TƯƠNG ĐỐI CỦA CÁ NIÊN
22
2. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP


MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO VỆ NGUỒN LỢI CÁ NIÊN
- Khai thác hợp lý nguồn lợi
- Nuôi cá Niên
- Quản lý và giáo dục cộng đồng ý thức bảo vệ nguồn lợi
1. TÌNH HÌNH KHAI THÁC CÁ TẠI HỒ PHÚ NINH VÀ VÙNG PHỤ CẬN
23
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
24

KẾT LUẬN
1.1. Từ những đặc điểm hình thái cấu tạo, cho thấy cá Niên tại hồ Phú Ninh và vùng phụ cận, tỉnh Quảng Nam có tên khoa học là Onychostoma laticeps Gunther, 1896. Đây là loài cá có giá trị kinh tế, được ghi vào sách Đỏ Việt Nam ở mức V (sẽ nguy cấp - có thể bị đe doạ tuyệt chủng). Tại khu vực nghiên cứu, cá tập trung chủ yếu ở thượng nguồn các con sông thuộc lưu vực hồ Phú Ninh, số lượng chủng quần đang có xu thế suy giảm nghiêm trọng.
25

KẾT LUẬN
1.2. Cá Niên được khai thác có chiều dài dao động từ 82 – 354mm, ứng với khối lượng từ 8 – 480g, gồm 5 nhóm tuổi, cao nhất là tuổi 4+, thấp nhất là 0+. Số lượng cá thể chiếm tỷ lệ nhiều nhất thuộc nhóm cá tuổi 2+ (chiếm 31,3% so với tổng số), thấp nhất là nhóm tuổi 4+ (chiếm 9,8%). Ở nhóm tuổi 0+ và 1+ kích thước và khối lượng giữa cá đực và cá cái hầu như không có sự sai khác. Ngược lại, ở nhóm tuổi 2+, 3+ và 4+, khối lượng trung bình của cá cái cao hơn cá đực. Phương trình tương quan giữa chiều dài và khối lượng của cá Niên được viết dưới dạng: W = 0,013x L2,960
26
KẾT LUẬN
1.3. Tốc độ sinh trưởng của cá Niên tương đối nhanh, chiều dài trung bình của cá ở các nhóm tuổi 1, 2, 3 và 4 sống trong tự nhiên lần lượt là: L1= 155,2mm, L2= 215,5mm, L3 = 262,0mm và L4 = 291,2mm. Sau 1 năm tuổi cá tăng trưởng nhanh về chiều dài, khi đạt đến một kích thước nhất định (ở tuổi 3+, 4+) sự tăng trưởng về chiều dài chậm lại nhưng lại tăng nhanh về khối lượng.
Phương trình sinh trưởng theo Von Bertalanffy (1954) ở cá Niên:
Về chiều dài: Lt =  501,8[1- e-0,210( t + 0,710)]
Về khối lượng: Wt = 2184,6 [1 – e-0,014(t + 0,029) ]2,960
27
KẾT LUẬN
1.4. Thành phần thức ăn của cá Niên khá phong phú và đa dạng, gồm 33 loại đại diện cho 4 ngành động – thực vật khác nhau, trong đó ngành tảo silic (Bacillariophycophyta) chiếm ưu thế (41,56%) về số lượng các loại thức ăn. Cá Niên ăn tạp, chủ yếu ăn thực vật. Phổ thức ăn được mở rộng từ nhóm cá kích thước nhỏ đến nhóm cá kích thước lớn.
Cường độ bắt mồi của cá Niên cao, nhóm tuổi 1+ có cường độ bắt mồi cao nhất, vì ở lứa tuổi này cá cần ăn nhiều để lớn nhanh về kích thước, tránh sự chèn ép của vật dữ.
Mức độ tích lũy mỡ của cá Niên ở hồ Phú Ninh và vùng phụ cận khá cao. Nhiều cá thể có độ mỡ bậc 3 và bậc 4 (chiếm 38,0%).
Độ béo của cá Niên không nhiều. Hệ số béo theo Fulton (1902) và Clark (1928) có sự sai khác không lớn nên phản ánh đúng mức độ tích lũy chất dinh dưỡng trong cơ thể cá. Ở cùng nhóm tuổi, cá cái có hệ số béo cao hơn cá đực.
28
KẾT LUẬN
1.5. Cá Niên sinh sản vào mùa Xuân - Hè, kéo dài từ tháng II đến tháng VIII, đẻ rộ vào mùa Hè, từ tháng V - VII trong năm. Sau một năm tuổi, cá đực có chiều dài trung bình 188,7mm, khối lượng tương ứng 85,5g đã thành thục sinh dục và tham gia sinh sản. Cá cái thành thục sinh dục ở tuổi 2+, có chiều dài trung bình 225,3mm và khối lượng là 198,7g.
Về tổ chức học tuyến sinh dục cho thấy cá Niên đẻ nhiều lần trong đời sống và có thể đẻ phân đợt trong năm. Sức sinh sản của cá không cao. Sức sinh sản tuyệt đối dao động từ 3.505 – 5.891 tế bào trứng, tuỳ thuộc vào kích thước cá, trung bình là 4.327 trứng; sức sinh sản tương đối dao động từ 16,7 – 17,7 tế bào trứng/gam cơ thể cá, trung bình là 17,1 trứng/ gam cơ thể cá.
29
ĐỀ NGHỊ
2.1. Cần có những quy định cụ thể về mùa vụ khai thác, kích cỡ lưới đánh bắt phù hợp với kích thước cá. Ở hồ Phú Ninh mắc lưới thích hợp cho khai thác cá nói chung là từ 10 – 12mm. Nghiêm cấm tuyệt đối việc sử dụng các ngư cụ đánh bắt cá mang tính chất hủy diệt, đồng thời phải tuyên truyền để nâng cao ý thức cộng đồng về bảo vệ nguồn lợi, khai thác hợp lý nhằm góp phần bảo tồn nguồn giống ngoài tự nhiên, tạo điều kiện cho sự phát triển nguồn lợi cá Niên ở hồ Phú Ninh và các vùng phụ cận.
2.2. Cần nghiên cứu về kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá Niên để chủ động nguồn giống, tạo điều kiện thuận lợi cho việc nuôi thả loài cá đặc sản này như các đối tượng cá nước ngọt ngay trong lòng hồ Phú Ninh.
2.3. Cần tiếp tục nghiên cứu về đặc điểm sinh học của các loài cá có giá trị kinh tế của hồ và vùng phụ cận thuộc lưu vực hồ Phú Ninh để làm cơ sở cho kỹ thuật sinh sản nhân tạo, phát triển nhanh mô hình sản xuất giống, phát triển nuôi trồng và du nhập các loài cá nước ngọt trong hồ chứa Phú Ninh.
30
XIN CHÂN THÀNH CẢM ƠN
QUÝ THẦY CÔ VÀ CÁC BẠN
ĐÃ QUAN TÂM THEO DÕI!
31
Bảng 5.1. Tương quan giữa chiều dài và khối lượng của cá Niên
32
Bảng 5.2. Cấu trúc tuổi của chủng quần cá Niên
33
Bảng 6.1. Tốc độ tăng trưởng chiều dài hàng năm của cá Niên
34
Bảng 7.1. Thành phần thức ăn của cá Niên chia theo nhóm kích thước
(Phân chia các ngành tảo theo: Đặng Thị Sy, 2005
35
Bảng 7.1. Thành phần thức ăn của cá Niên chia theo nhóm kích thước
(Phân chia các ngành tảo theo: Đặng Thị Sy, 2005
36
(Phân chia các ngành tảo theo: Đặng Thị Sy, 2005)
Bảng 7.1. Thành phần thức ăn của cá Niên chia theo nhóm kích thước
37
Bảng 7.2. Độ no của cá Niên chia theo nhóm tuổi
38
Bảng 7.3. Mức độ tích lũy mỡ của cá Niên qua các tháng trong năm
39
Bảng 8.1. Tỷ lệ đực, cái của cá Niên chia theo nhóm tuổi
40
Bảng 8.2. Các giai đoạn chín muồi sinh dục của cá Niên theo nhóm tuổi
41
Bảng 8.4. Các giai đoạn chín muồi sinh dục chia theo tháng của cá Niên